26-10-07

F. Bordewijk, Karakter.

bordewijk_karakterKarakter vertelt de levensloop van Jacob Willem Katadreuffe, zoon van de achtienjarige dienstbode Jacoba Katadreuffe en haar werkgever, de keiharde deurwaarder A.B. Dreverhaven ("het zwaard zonder genade voor iedere schuldenaar die hem in handen viel"). Wanneer Jacoba zeker is van haar zwangerschap weigert ze met Dreverhaven te trouwen en vertrekt uit diens huis. Ze voedt het kind alleen op in een arme wijk van Rotterdam. Na de lagere school moet Katadreuffe aan de slag in allerlei slechtbetaalde baantjes. Ten lange leste neemt hij een sigarenwinkeltje in Den Haag over, maar gaat failliet, niet wetend dat zijn natuurlijke vader achter de kredietverlener, en dus ook achter zijn faillissement, zit. Wanneer hij naar het kantoor van de advokaten-associatie van meester Stroomkoning moet, omdat zijn curator daar werkt, krijgt Katadreuffe een visoen. Hij droomt ervan dat eens zijn naam als zesde zon naast de namen van de andere advokaten zal hangen. Hij krijgt de curator zo ver dat die hem een baantje op het kantoor aanbiedt. Katadreuffe begint onderaan de ladder, maar met het vaste voornemen op te klimmen. Hij verhuist naar een zolderkamer in het kantoor en begint te studeren. Dreverhaven probeert een tweede maal zijn zoon failliet te laten verklaren, maar de poging mislukt. Uit bravoure gaat Katadreuffe geld voor zijn verdere studies lenen bij zijn vader. Vader en zoon staan nu regelrecht tegen mekaar: "Ja, ik wil u trotseren. Als u mij daartoe in de gelegenheid stelt dan wil ik het tegen u opnemen."

Het is lang geleden dat ik nog zo onder de indruk was van een Nederlanstalige roman.Karakter verscheen in 1938 en is dus nu ver zeventig jaar oud. Toch is het boek niet verouderd. De recht toe-recht aan stijl die Bordewijk hanteert draagt daar ongetwijfeld veel toe bij. Bordewijk vertelt het levensverhaal van Katadreuffe op een nuchtere en afstandelijke manier. Dat betekent niet dat ongenuanceerd zou zijn. Dat mag op het eerste zicht zo wel lijken, maar bij nader inzien zwakt Bordewijk de aanvankelijk ingenomen stellingen af. Toch stoot het boek soms tegen de borst, zeker wanneer het gaat over de superioriteit van het blonde blanke ras.

De personages van Karakter zijn complex en evolueren in de tijd, zeker Katadreuffe en Dreverhaven, maar ook Jacoba Katadreuffe en Jan Maan, haar kostganger en vriend van Katadreuffe. Het hoofdthema is de (macht)strijd tussen vader en zoon. Waarom tracht Dreverhaven stokken in de wielen van zijn zoon te steken? Die vraag speelt voortdurend en Bordewijk geeft uiteindelijk geen éénduidig antwoord. Het staat de lezer dus vrij zijn eigen mening te vormen. In die strijd geeft Katadreuffe blijk van wilskracht en een haast onmenselijk doorzettingsvermogen bij het nastreven van zijn uiteindelijke doel: de gelijke of zelfs de meerdere van Stroomkoning worden. Hij beseft echter goed dat, wanneer hij zijn studie zal afgerond hebben, hij pas aan het begin van zijn ontwikkeling zal staan. Er is nog zo veel dat hij zal moeten leren (Bordewijk somt een hele waslijst op). Door die ontwikkeling vervreemdt Katadreuffe van zijn sociale klasse (Jan Maan noemt hem - terecht - een bourgeois), maar hij vergeet nooit dat hij uit een armenbuurt komt. Dit soort tegenstrijdigheden draagt bij tot de complexiteit van het boek. Katadreuffe zal een hoge prijs moeten betalen voor zijn succes, maar tegelijkertijd zal die prijs hem meer zelfbewustzijn schenken en van hem een beter mens maken.

Vreemd toch dat Bordewijk dit niet zijn beste boek vond, ondanks het haast onmiddellijke succes. Het boek is ook altijd in druk gebleven, zeventig jaar lang, en werd enkele jaren geleden nog verfilmd door Mike van Diem. Wat mij betreft is dit zeker een aanrader.

F. Bordewijk, Karakter. Nijgh & Van Ditmar, Rotterdam/'s-Gravenhage, 1948. 371 blz.

20:09 Gepost door Marko Ramius in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.