29-10-07

Alexander Solzjenitsyn, Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj.

solzjenitsyn_ivan denisovitsjIvan Denisovitsj Sjoechov, een gewone timmerman, is tot tien jaar strafkamp veroordeeld. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij gevangen genomen door de Duitsers, maar wist te ontsnappen. Hij werd door de Sovjets beschuldigd van spionage en veroordeeld. Nu begint zijn dag om vijf uur 's morgens: "Zoals meestal werd om vijf uur in de ochtend de reveille geslagen, te weten met een hamer op een stuk spoorwegrail dat naast de blokhut van de kampcommandant hing". Sjoechov voelt zich die ochtend niet lekker, maar hij slaagt er niet in om zich ziek te laten verklaren. Dus moet hij met zijn ploeg 104 naar de bouwwerf van een energiecentrale. De ploegbaas stuurt Sjoechov en een andere gevangene, Kilgas, erop uit om materiaal te ritselen om de ramen van de centrale af te dekken (het vriest immers stukken uit de grond). Terwijl anderen de ramen dichtmaken, zorgt Sjoechov voor de kachel. Pas na de middag beginnen de gevangenen met z'n vieren te metselen, terwijl anderen de cement van bij het vuur brengen. Alles moet snel gaan, anders bevriest de cement voor hij verwerkt is. Daarom gaan de mannen door met werken, ook al is het signaal om te stoppen gegeven. Daardoor komt ploeg 104 te laat, maar gelukkig is ergens anders een gevangene in slaap gevallen, zodat de bewakers iets anders aan hun hoofd hebben. Dan gaat het kampwaarts, door de verschrikkelijke kou.

Alexander Solzjenitsyn werd op slag beroemd toen dit boek in 1962 in het toonaangevende Sovjet-tijdschrift Novy Mir verscheen. Dit was het eerste boek waarin openlijk werd gesproken over de verschrikkingen van de strafkampen ten tijde van Stalin. Het boek, gebaseerd op de eigen belevenissen van de auteur, is een klassieker geworden en gebleven, mede door de ingehouden en onversierde stijl van Solzjenitsyn. Eigenlijk is het een hoopgevend, humanistisch verhaal, zonder bitterheid; wanneer Sjoechov 's avonds in bed de zegeningen van die dag telt, komt hij tot negen buitenkansjes ("Er was weer een dag om - volslagen wolkeloos, vrijwel fortuinlijk"). We weten uit andere kampliteratuur dat het er vaak heel anders aan toeging.

Wanneer het verhaal begint heeft Sjoechov al een heel deel van zijn straftijd uitgezeten en kent hij alle kneepjes en trukjes om te overleven. Dat is het hoofdthema van Solzjenitsyn: een gevangene heeft de plicht te overleven, maar wel met waardigheid, zonder een verklikker te worden of een hielenlikker. Een gevangene dient zijn eigen regels op te stellen en er naar te leven. Overleven is dan ook wat Sjoechov de hele dag door het hoofd spookt, al het andere is bijzaak. Natuurlijk is het boek ook een aanklacht tegen het systeem van de strafkampen en tegen de bureaucratie en inefficiëntie van de communisten. Daarnaast is het ook een existentieel boek, dat een antwoord zoekt op de vraag waarom dit alles met Sjoechov gebeurt (tenslotte heeft hij geen enkele misdaad begaan) en wat een mens, geconfronteerd met een dergelijk absurd systeem, moet doen. Solzjenitsyn weeft die vragen handig door het relaas van een gewone werkdag in een strafkamp. Opmerkelijk zijn ook de karakters in dit boek. Het biedt een dwarsdoorsnede van de Sovjet maatschappij en elk type zek (politieke gevangene) is er in vertegenwoordigd. Door dat alles krijgt het boek een soort universaliteitswaarde, die ook nu nog aanspreekt.

Solzjenitsyns ster daalde in de Sovjet-Unie even snel als ze gestegen was. In 1964 werd Chroesjtsjov van de macht verdreven en was de periode van ideologische dooi gedaan. Het werk van Solzjenitsyn werd niet meer gepubliceerd door de officiële pers, alleen nog in samizdat.

Alexander Solzjenitsyn, Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj. Oorspronkelijke titel: Odin den' iz zhizni Ivana Denisovitsja. Rainbow Essentials (Maarten Muntinga), Amsterdam, 2000. 222 blz.

21:14 Gepost door Marko Ramius in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: russische literatuur |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.